(post lại)
....
ĐẠO VỢ CHỒNG
..(Bài viết của thầy Hà Thúc Hoan, cựu giáo sư trường Đồng Khánh, Huế.)
..
Báo chí gần đây đã chuyển tải nhiều thông tin làm cho những ai còn xem trọng đời sống gia đình phải giật mình. Không những chồng cư xử thô bạo với vợ mà vợ cũng cư xử thô bạo với chồng đến mức chồng phải vong mạng! Không những cha đối xử tàn ác với con mà con cũng đối xử tàn ác với cha đến nỗi cha phải lìa đời! Chưa bao giờ những giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam lại bị chà đạp một cách đau xót như ngày hôm nay! Có phải vì mang nỗi đau ấy mà trên Đạo Phật ngày nay số 4, tác giả Trí Siêu đã viết bài báo Nghề vợ chồng để nhắc nhở bạn trẻ trước khi tính chuyện hôn nhân phải biết học tập “nghề” làm chồng, “nghề” làm vợ
..Trước khi tiếp xúc với tư tưởng và học thuật phương Tây, tuy không tổ chức thành trường lớp, nhưng các bậc tiền bối đã quan tâm giáo huấn thanh niên bổn phận của người làm cha làm mẹ qua những lời dạy, những bài học về Đạo vợ chồng. Trong giới hạn của mấy trang báo,chúng tôi xin góp lời bàn luận về cái “đạo” làm chồng, làm vợ ấy.
..
“Đạo”, theo Từ điển tiếng Việt, là “đường lối, nguyên tắc mà con người có bổn phận gìn giữ và tuân theo trong cuộc sống xã hội”, là “nội dung học thuật của một học thuyết được tôn sùng ngày xưa”. Cho nên, thay vì nói “nghề vợ chồng”, chúng tôi nói “đạo vợ chồng” để theo gương người xưa mà có một cái nhìn nghiêm túc về hôn nhân. Cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Gia Thiều đã viết trong Cung oán ngâm khúc:
“Có âm dương, có vợ chồng,
Dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê.”
..
Bước vào “vòng phu thê” có nghĩa là con người đã góp phần thực hiện sự hoà hợp của lý “âm dương” đã và đang chi phối sự sinh thành và phát triển của “thiên địa” cùng vạn vật . Quan hệ nam nữ trong hôn nhân vì thế vừa là vật chất, vừa là tinh thần và có một cái gì đó có thể nói là thiêng liêng. Trái lại, quan hệ nam nữ thực hiện ngoài hôn nhân chỉ thuần vật chất, bị Phật giáo kết án là nhục dục, là tà dâm.
..
Theo truyền thống ấy, đối với tiền nhân, nên vợ nên chồng không thể là sự gặp gỡ ngẫu nhiên, tạm bợ được quyết định vội vàng trong một phút mềm lòng. Trước khi cho phép đi đến hôn nhân, các bậc phụ huynh ngày trước thường khuyên bảo con em thận trọng tìm hiểu kỹ đối tượng yêu thương. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết :
“Trăm năm tính cuộc vuông tròn,
Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông.”
..
“Cuộc vuông tròn” mà Nguyễn Du đề cập ở đây chính là hôn nhân, là“vòng phu thê” với lý “âm dương” bao trùm cả “thiên địa” mà Nguyễn Gia Thiều đã nói ở trên. Hôn nhân là việc “trăm năm”, là vấn đề hệ trọng của cả một đời người, cho nên trước khi vào “cuộc”, thanh niên nam nữ phải “dò” cho thật kỹ để hiểu rõ “ngọn nguồn” của người mình yêu. Cái thói đời “Tốt khoe xấu che” thường được áp dụng triệt để khi nam nữ bắt đầu tìm đến với nhau. Vì thế, điều quan trọng là phải cẩn thận tìm hiểu để biết rõ khuyết điểm của người yêu. Biết rõ nhược điểm của người yêu rồi mới nên tiến đến hôn nhân và trong những tháng ngày chung sống, để đời sống vợ chồng có thể tránh được tình cảnh “nửa đường đứt gánh”, anh và chị phải cố gắng sửa chữa khuyết điểm của mình và tập làm quen với những gì chưa được hoàn thiện trong tính cách của người bạn đời .
..
Trong các trường đào tạo nghề, muốn bảo đảm đầu ra có chất lượng, người ta thường chủ động chọn lựa kỹ ở đầu vào. Cách đây nửa thế kỷ, trong một kỳ thi tuyển mà chúng tôi đã tham dự, Khoa văn Đại học Sư phạm Huế chỉ chấm đổ hai người, sau đó tổ chức thi lần thứ hai để lấy thêm sáu người nữa. Nhờ vậy, khi ra trường, hầu hết sinh viên đều hoàn thành tốt nhiệm vụ. Dạy, học “nghề vợ chồng” cũng không thể làm khác. Chọn lựa kỹ ở bước đầu thì người ta sẽ tránh được nhiều đổ vỡ về sau. Nhưng chọn lựa theo tiêu chuẩn nào ?
..
Gần nửa thế kỷ về trước, lúc bắt đầu nghề dạy học ở Qui Nhơn, chúng tôi có đọc một cuốn sách giáo dục về hôn nhân do một Mục sư Tin Lành viết và được nhà xuất bản Thời triệu phát hành. Cuốn sách in đẹp và khá dày ấy có mấy câu ngắn gọn đã giúp chúng tôi xác định dễ dàng tiêu chuẩn chọn lựa “nửa phần còn lại” của mình :
“Trước nhiều cô gái, một chàng trai có thể nêu ba câu hỏi. Cô nào sẽ mang lại hạnh phúc cho đời tôi ? Tôi sẽ đem hạnh phúc đến cho cô nào ? Ai là mẹ hiền của các con tôi ?”
..
Câu hỏi thứ nhất quá tầm thường vì có tính vị kỷ. Câu hỏi thứ hai khá hơn vì có tính vị tha. Nhưng cả hai câu đều chứng tỏ người hỏi chỉ nhìn thấy ý nghĩa hôn nhân trong một phạm vi nhỏ hẹp là đời sống riêng tư của hai cái ta. Sự khôn ngoan và chín chắn thuộc về chàng trai biết nêu câu hỏi thứ ba. Kinh nghiệm cho biết những tháng ngày vui vẻ trẻ trung của chàng và nàng thường ngắn ngủi và qua đi rất nhanh, hạnh phúc gia đình chỉ được xây dựng bền lâu bởi những đứa con khoẻ mạnh, ngoan ngoãn khi còn thơ và chăm chỉ học hành để thành đạt khi đã khôn lớn. Nếu không phải là mẹ hiền thì người nào khác có thể giữ vai trò quyết định trong việc giáo dục con cái nên người ?
..
Để “đào tạo” mẹ hiền, Khổng giáo có các bài học về tam tòng và tứ đức. Ý nghĩa của tam tòng (1) không còn thích hợp với phụ nữ ngày nay, nhưng nếu biết áp dụng một cách khôn ngoan và có chọn lọc thì tứ đức là công, dung, ngôn, hạnh vẫn còn là những bài học hữu ích để nữ giới xây dựng gia đình hạnh phúc. Công là sức làm việc, ở đây có thể hiểu là khéo tay hay làm. Chính đức thứ nhất này đã sản sinh cho nước Việt những bà mẹ hiền biết chịu thương chịu khó để liên tục và nhẫn nại hoàn thành những việc nhà nhỏ nhặt, thường khó gọi tên và dễ nhàm chán nhưng rất cần thiết cho một gia đình êm ấm. Dung là sắc đẹp trời cho nhưng người phụ nữ cũng có thể tạo cho mình một ngoại hình dễ mến nếu biết trang điểm và khéo chọn trang phục. Ngôn là “Lời nói không mất tiền mua” mà nữ giới cần học tập, rèn luyện để nói lời “ái ngữ”, chẳng những không tạo khẩu nghiệp cho mình mà còn tạo nên sự cảm thông và hoà thuận cho mái ấm gia đình. Đức tính quan trọng của một hiền mẫu là hạnh, là “Cái nết đánh chết cái đẹp”. Theo sáng kiến của Chị Cả Hoàng Thị Kim Cúc, Gia đình Phật tử thường tổ chức ngày trại được đặt tên là Hạnh để đào tạo cho đoàn sinh ngành nữ phẩm chất của người mẹ hiền Việt Nam. Ngày xưa, bậc quả phụ thủ tiết thờ chồng để nuôi dạy những đứa con nên người, được nhà vua sắc tứ “Tiết hạnh khả phong”(2) và cho tổ chức lễ rước tấm bảng sơn son thếp vàng có khắc bốn chữ này một cách long trọng chẳng khác gì đám rước ông nghè vinh quy bái tổ.
..
Một thiếu phụ trẻ đẹp có ngoại hình của người mẫu, mới gặp lúc đầu ai cũng có cảm tình, nhưng một thời gian sau, cảm xúc thẫm mỹ ấy không còn nữa, vì nàng nói chuyện vô duyên, vì người đẹp không có trình độ học vấn và nghề nghiệp rõ ràng mà một bữa cơm giản dị, thân mật trong gia đình cũng không làm được đến nỗi vợ chồng mỗi ngày phải đi ăn cơm nhà hàng! Trên gương mặt của một phụ nữ có cái gì đó không bình thường, nhưng sau một thời gian làm việc chung, nhiều lần thấy chị cư xử thân ái, dịu dàng, tế nhị với bạn đồng nghiệp, ai cũng thấy chị có ngoại hình dễ mến và nét khác thường ở dung nhan không còn nhận ra nữa.
..
Nếu hình mẫu của bà vợ là người mẹ hiền thì chuẩn mực của ông chồng là người cha tốt. Tuy không trực tiếp nhắc nhở nho sĩ phải biết thương yêu và sống có trách nhiệm với vợ con, nhưng Khổng giáo với những lời dạy về ngũ thường đã gián tiếp góp phần hữu hiệu vào việc đào tạo những người cha tốt. Trong năm chữ nhân, nghĩa, lễ, trí, tín thì nhân là bài học đạo đức quan trọng nhất. Nhân ( ) gồm có hai yếu tố tạo thành là nhân đứng ( ) nghĩa là người và nhị ( ) nghĩa là hai. Một người gần gũi, tiếp xúc với một người thì phải có quy tắc ứng xử để sống cho ra người với nhau. Đó là nghĩa gốc của chữ nhân. Nói vắn tắt và dễ hiểu, nhân có nghĩa là “Điều gì mình không muốn thì không làm cho người”.(3) Nếu mọi người đều biết thực hành quy tắc sống này thì gia đình hạnh phúc, đất nước yên vui, thế giới hoà bình, chúng sanh an lạc. Chính vì lẽ này mà Nho giáo quan niệm “Đạo của người quân tử bắt đầu từ quan hệ vợ chồng”.(4)
..
Kinh sách Phật giáo có ghi những lời dạy được đức Thế Tôn dành riêng cho người vợ hoặc người chồng trong gia đình. Nhưng chúng tôi nghĩ rằng chỉ cần giữ được ngũ giới thì Phật tử chúng ta có thể xây dựng được gia đình hạnh phúc. Không sát sanh, không trộm cắp hay tham nhũng thì cha mẹ không bị tù tội, không tà dâm thì gia đình được êm ấm, không nói dối thì vợ chồng tin yêu nhau, không uống rượu say sưa hoặc nghiện xì ke ma tuý thì mái nhà không trở thành địa ngục trần gian. Được lớn lên trong một gia đình “năm không” như thế, con cái sẽ trở thành những công dân hữu ích cho đất nước. Trong trường hợp trái lại, chỉ cần thiếu vắng “một không”, gia phong suy đồi, trộm nhỏ trộm lớn có thể phát sinh và không riêng gì gia đình mà toàn thể xã hội đều phải hứng chịu hậu quả tai hại.
..
Vì có vọng tưởng về một cái ngã bất biến và có thể tồn tại một cách biệt lập nên có nhiều con người ở thế gian đã tham lam, ích kỷ chà đạp lên quyền sống của nhiều sinh vật khác để thu tóm vào tay mình thật nhiều tiền của và quyền lợi. Kẻ chấp ngã thì chỉ biết nghĩ đến mình mà sống vị kỷ và đó chính là nguyên nhân tạo ra biết bao tai hoạ cho gia đình và xã hội. Đức Thế Tôn đã làm cuộc cách mạng tư tưởng vĩ đại khi phủ nhận cái ngã bất biến và biệt lập ấy để thay thế vào đó một cái ta chỉ có thể tồn tại bằng cách nương tựa từng phút từng giây vào muôn ngàn cái khác ta và cái ta chân thật này đang thay đổi, huỷ diệt từng sát na để đi đến điểm hẹn cuối cùng là cái chết. Sống theo giáo lý vị tha vô ngã của Như Lai, người chồng, người vợ không những xây đựng được tình tương thân tương ái trong gia đình mà còn tạo lập được mối liên hệ thân thiết, hoà hợp với đồng loại, cầm thú và cỏ cây.
..
Chịu ảnh hưởng của phương Tây, lắm kẻ cho rằng chỉ có tuổi trẻ và mùa xuân mới có thể đem lại hạnh phúc cho con người. Hậu quả là nhiều gia đình đã tan nát khi người vợ không còn tươi trẻ mà người chồng vẫn còn muốn được “tươi mát” như lúc còn xuân. Nếu sống theo giáo lý tuỳ duyên của đức Phật thì vào mùa nào người ta cũng tìm được thú vui, ở vào lứa tuổi nào người ta cũng có thể tìm thấy hạnh phúc. Vấn đề là phải biết nhận diện hạnh phúc. Những năm ba mươi bốn mươi tuổi, trong một đất nước có chiến tranh, tuy vui vẻ trẻ trung, nhưng chúng tôi phải làm việc vất vả để hoàn thành nhiệm vụ ở nhà trường và có thu nhập đủ sống cho gia đình. Ở vào lứa tuổi năm mươi sáu mươi, tuy còn đủ sức khoẻ để tham dự những chuyến đi chơi xa, nhưng vì khó khăn của thời hậu chiến, cuộc sống vẫn còn nhiều lo nghĩ về sức khoẻ của song thân, về nghề nghiệp và gia thất của những đứa con đã lớn. Lúc này, ở vào lứa tuổi cổ lai hi, bổn phận đối với cha mẹ và các con đã hoàn tất, có nhiều thì giờ để sống thảnh thơi bên cạnh người bạn đời đã cùng san sẻ vui buồn trong hơn bốn mươi năm qua, chúng tôi nhận ra rằng sinh hoạt của đôi vợ chồng già tuy có khác xưa nhưng không thể nói là kém hạnh phúc so với khi còn trẻ .
..
Chuyện xưa kể rằng có nàng công chúa xinh đẹp đang dạo chơi trong vườn thượng uyển thì bị một con chim đại bàng bắt mất. Nhà vua cấp tốc triệu tập các bậc hiền tài với một lời hứa: Ai cứu công chúa sẽ được làm chồng nàng. Theo sự chỉ dẫn của chàng trai có đôi mắt thần, chàng trai có tài thiện xạ bắn trúng chim đại bàng, làm cho nó phải thả công chúa rơi xuống biển. Một chàng trai khác có biệt tài bơi lặn đã cứu vớt được công chúa, nhưng nàng đã chết nên nhà vua phải nhờ vị lương y dùng thần dược cứu sống. Trong khi nhà vua đang bối rối vì không biết gả công chúa cho ai thì một vị đại thần tâu trình giải pháp tối ưu: Gả công chúa cho người thanh niên có tài bơi lặn, vì từ dưới biển sâu nàng đã được ôm giữ trong vòng tay của chàng.
..
Ngày nay, vì không biết giữ gìn hoặc do hoàn cảnh bức bách, có nhiều thanh niên đã “ăn cơm trước kẻng”, có nhiều thiếu nữ đã “sống thử” với một người đàn ông còn chuyện “sống thật” với người chồng tương lai thì để tính sau. Tuy thế, xưa cũng như nay, có phải ai cũng mong ước được nên vợ nên chồng với người đã cùng trải nghiệm những rung động đầu đời với mình, khi lần thứ nhất tay trong tay với một người không cùng giới tính? Trong Truyện Kiều, thi hào Nguyễn Du để cho nàng Kiều đã lắm phong trần nói ra nguyện vọng được vươn tới cái thanh cao trong Đạo vợ chồng:
“Nghĩ rằng trong đạo vợ chồng,
Hoa thơm phong nhị, trăng vòng tròn gương.”
..
Hà Thúc Hoan
10-11-10
..
-------------------------------
Chú thích:
(1) Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử.
(2) Tiết hạnh ( của người phụ nữ) đã thành thuần phong mỹ tục.
(3) Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân.
(4) Quân tử chi đạo tạo đoan hồ phu phụ. ..
...
..
....
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
